Bhojshala controversy: મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં વર્ષોથી ચાલી રહેલા ભોજશાળા વિવાદમાં આજે મોટો કાનૂની વળાંક આવ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની ઈન્દોર બેન્ચે ભોજશાળાને મંદિર તરીકે સ્વીકારી હિન્દુ પક્ષની મુખ્ય માંગણીઓને માન્યતા આપી છે. કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કહ્યું કે અહીં હિન્દુ પૂજાની પરંપરા ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે બંધ થઈ નહોતી. આ ચુકાદા બાદ ધાર સહિત સમગ્ર રાજ્યમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા કડક બનાવી દેવામાં આવી છે.
ભોજશાળા અંગે હાઈકોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય
મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે ભોજશાળા-કમાલ મૌલા મસ્જિદ વિવાદ પર આપેલા પોતાના અંતિમ ચુકાદામાં જણાવ્યું કે વિવાદિત સ્થળનો ધાર્મિક સ્વભાવ “ભોજશાળા” તરીકે ઓળખાય છે અને તે દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતી સાથે સંકળાયેલું સ્થાન છે. કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, પુરાતત્વીય પુરાવા, ASIના સર્વે અહેવાલો અને પૂર્વ કાનૂની નિર્દેશોને આધાર બનાવ્યા.
કોર્ટના અવલોકનમાં કહેવામાં આવ્યું કે આ સ્થળ પર હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરા અને પૂજાનું સાતત્ય ક્યારેય સમાપ્ત થયું નથી. સાથે જ, ઐતિહાસિક સાહિત્ય દર્શાવે છે કે આ વિસ્તાર પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે જોડાયેલું સંસ્કૃત શિક્ષણ કેન્દ્ર હતું.
હાઈકોર્ટે ASI દ્વારા કરાયેલા વૈજ્ઞાનિક સર્વેને પણ વિશ્વસનીય માન્યો અને કહ્યું કે આવા બહુ-શાખાકીય અભ્યાસો પર કોર્ટ સુરક્ષિત રીતે આધાર રાખી શકે છે.
ચુકાદામાં કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા મુખ્ય નિર્દેશો
હાઈકોર્ટના નિર્ણયમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે:
ભોજશાળા અને કમાલ મૌલા મસ્જિદનો વિસ્તાર 1904થી સંરક્ષિત સ્મારક તરીકે માન્ય છે.
સ્થળનું ધાર્મિક સ્વરૂપ ભોજશાળા છે, જેમાં દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીનું મંદિર પણ આવે છે.
કેન્દ્ર સરકાર અને ASIને ભોજશાળા મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણ સંબંધિત વહીવટ અંગે નિર્ણય લેવા સૂચના આપવામાં આવી છે.
ASI સમગ્ર મિલકતનું સંચાલન ચાલુ રાખશે.
યાત્રાળુઓ માટે મૂળભૂત સુવિધાઓ, સુરક્ષા અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારી સરકારની રહેશે.
દેવતાની પ્રતિમા અને સ્થળની પવિત્રતા જાળવવા પર પણ કોર્ટે ભાર મૂક્યો.
હિન્દુ પક્ષે શું કહ્યું?
હિન્દુ પક્ષના વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈન એ ચુકાદા બાદ જણાવ્યું કે કોર્ટે ભોજશાળાને રાજા ભોજના મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે અને હિન્દુ સમુદાયને પૂજાનો અધિકાર મળ્યો છે.
તેમણે દાવો કર્યો કે હવે અહીં મુખ્યત્વે હિન્દુ ધાર્મિક ક્રિયાઓ જ થશે. મુસ્લિમ પક્ષ માટે વૈકલ્પિક જમીન અંગે સરકાર પાસે અરજી કરવાની શક્યતા પણ તેમણે વ્યક્ત કરી.
વકીલના જણાવ્યા મુજબ હાઈકોર્ટે ASIના અહેવાલને મજબૂત આધાર આપ્યો છે અને ભોજશાળાનું સ્વરૂપ હિન્દુ મંદિર તરીકે માન્ય ગણાવ્યું છે.
ASIના 98 દિવસના સર્વેમાં શું સામે આવ્યું?
આ કેસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ તબક્કો ASI દ્વારા કરાયેલ વૈજ્ઞાનિક સર્વે રહ્યો હતો. 11 માર્ચ 2024ના રોજ હાઈકોર્ટે ASIને ભોજશાળા સંકુલનું સર્વેક્ષણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
લગભગ 98 દિવસ સુધી ચાલેલા આ અભ્યાસ બાદ ASIએ 2,000થી વધુ પાનાનો અહેવાલ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યો હતો.
અહેવાલમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ દાવાઓ કરવામાં આવ્યા:
ભોજશાળામાં 106 સ્તંભ અને 82 પ્લાસ્ટર કાસ્ટ મળ્યા હતા.
ઘણા સ્તંભો પર હિન્દુ દેવતાઓ, હાથી, સિંહ અને ધાર્મિક આકૃતિઓના નિશાન જોવા મળ્યા.
કેટલાક શિલ્પો નુકસાનગ્રસ્ત અથવા વિકૃત હાલતમાં હોવાનું નોંધાયું.
10મી અને 11મી સદીના શિલાલેખો તેમજ પ્રાચીન સિક્કાઓ પણ મળ્યા.
ASIએ સંકેત આપ્યો કે સ્થળ મૂળ હિન્દુ મંદિર હોઈ શકે છે.
આ અહેવાલ હિન્દુ પક્ષ માટે સૌથી મોટો પુરાવા આધાર માનવામાં આવ્યો હતો.
આખો વિવાદ શું છે?
ધારની ભોજશાળા વર્ષોથી હિન્દુ અને મુસ્લિમ સમુદાય વચ્ચે વિવાદનું કેન્દ્ર રહી છે. હિન્દુ પક્ષનો દાવો છે કે આ દેવી સરસ્વતીને સમર્પિત પ્રાચીન મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતું.
બીજી તરફ મુસ્લિમ પક્ષનું કહેવું છે કે આ સ્થળ કમાલ મૌલા મસ્જિદ તરીકે ઓળખાય છે અને અહીં લાંબા સમયથી નમાઝ અદા કરવામાં આવે છે.
દર વર્ષે વસંત પંચમી દરમિયાન અહીં પૂજા અને નમાઝને લઈને તણાવની સ્થિતિ ઉભી થતી રહી છે. આ મુદ્દે અનેક વખત પ્રશાસનને કડક સુરક્ષા ગોઠવવી પડી છે.
2022થી 2026 સુધી કેસની મુખ્ય સમયરેખા
2022માં હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટિસ દ્વારા હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ થઈ.
અરજીમાં ભોજશાળાનો ધાર્મિક સ્વભાવ નક્કી કરવાની માંગ કરવામાં આવી.
માર્ચ 2024માં હાઈકોર્ટે ASI સર્વેનો આદેશ આપ્યો.
જુલાઈ 2024માં ASIએ અહેવાલ સોંપ્યો.
જાન્યુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે વસંત પંચમી પર દિવસભર પૂજાની મંજૂરી આપી.
6 એપ્રિલ 2026થી હાઈકોર્ટમાં સતત સુનાવણી શરૂ થઈ.
12 મે 2026ના રોજ ચુકાદો અનામત રાખવામાં આવ્યો.
15 મે 2026ના રોજ અંતિમ નિર્ણય જાહેર થયો.
ધાર જિલ્લામાં કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા
ચુકાદા પહેલા જ ધાર જિલ્લામાં પ્રશાસન એલર્ટ મોડમાં આવી ગયું હતું. જિલ્લામાં કલમ 163 લાગુ કરવામાં આવી હતી. પાંચથી વધુ લોકોના એકત્ર થવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો.
સોશિયલ મીડિયા પર ભડકાઉ પોસ્ટ્સ સામે પણ પોલીસ કડક નજર રાખી રહી છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ખુલ્લા વેચાણ પર ખાસ મોનિટરિંગ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેથી કોઈ અણધારી ઘટના ન બને.
રાજ્ય સરકાર અને પોલીસ તંત્ર દ્વારા શાંતિ જાળવવા માટે સતત અપીલ કરવામાં આવી રહી છે.
આ પણ વાંચો: કુદરતનો અનોખો ચમત્કાર! : મહિલાએ 5 દિવસમાં આપ્યો 4 બાળકોને જન્મ, ડૉક્ટરો પણ ચોંકી ગયા!
હવે આગળ શું?
હાઈકોર્ટના આ ચુકાદા બાદ મુસ્લિમ પક્ષ તરફથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર આપવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. કાનૂની રીતે મામલો હજી આગળ વધી શકે છે.
પરંતુ હાલ માટે આ ચુકાદો હિન્દુ પક્ષ માટે મોટી કાનૂની જીત માનવામાં આવી રહ્યો છે. સાથે જ, ASIના અહેવાલ અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોને કોર્ટ દ્વારા મળેલી માન્યતા ભવિષ્યના ધાર્મિક-ઇતિહાસિક વિવાદોમાં પણ મહત્વપૂર્ણ અસર પેદા કરી શકે છે.
