દેશમાં મોંઘવારીનો વધુ એક ફટકો સામે આવ્યો છે. સરકારી તેલ કંપનીઓએ 9 જૂનથી એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) એટલે કે વિમાન ઈંધણના ભાવમાં લગભગ 10 ટકાનો વધારો જાહેર કર્યો છે. આ વધારો એવા સમયે થયો છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૂરાજકીય તણાવના કારણે વૈશ્વિક તેલ બજારોમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. ATFના વધતા ભાવની સીધી અસર એરલાઇન્સના ખર્ચ પર પડશે અને આગામી સમયમાં હવાઈ મુસાફરીના ખર્ચ અંગે પણ ચર્ચાઓ તેજ બની છે.
ભારતમાં હવાઈ પરિવહન ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાતા એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF)ના ભાવમાં ફરી એકવાર મોટો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ 9 જૂનથી ATFની કિંમતોમાં લગભગ 10 ટકાનો વધારો અમલમાં મૂક્યો છે. રાજધાની દિલ્હીમાં ATFની કિંમત 1,04,927 રૂપિયા પ્રતિ કિલોલીટરથી વધીને 1,15,927 રૂપિયા પ્રતિ કિલોલીટર સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ વધારો માત્ર એરલાઇન્સ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ઉડ્ડયન ઉદ્યોગ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાઈ રહ્યો છે, કારણ કે ATF કોઈપણ એરલાઇનના કુલ ઓપરેશનલ ખર્ચનો સૌથી મોટો હિસ્સો હોય છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને વધતા તણાવના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલ અને જેટ ફ્યુઅલ બજારમાં ભારે ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ માર્ચ 2026 દરમિયાન ATFની કિંમત લગભગ 60.50 રૂપિયા પ્રતિ લિટર હતી, જે મે 2026 સુધીમાં વધીને 142 રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચી ગઈ હતી. માત્ર બે મહિનાના સમયગાળામાં ભાવમાં થયેલો આ જબરદસ્ત ઉછાળો વૈશ્વિક ઉડ્ડયન ઉદ્યોગ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. ભારતની એરલાઇન્સ પણ આ પરિસ્થિતિથી અછૂતી રહી નથી અને તેમની નાણાકીય યોજનાઓ પર તેની સીધી અસર પડી છે.
ATFનો ખર્ચ એરલાઇનના કુલ ખર્ચમાં સામાન્ય રીતે 40 ટકા જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે. પરંતુ જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં ભાવમાં અતિશય વધઘટ થાય ત્યારે આ હિસ્સો 60 ટકા સુધી પણ પહોંચી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઈન્ડિગો, એર ઈન્ડિયા, અકાસા એર અને અન્ય એરલાઇન્સ માટે ઓપરેશનલ ખર્ચનું સંચાલન વધુ પડકારજનક બની જાય છે. વધતા ઈંધણ ખર્ચના કારણે એરલાઇન્સને રૂટ મેનેજમેન્ટ, ફ્લીટ ઓપરેશન અને ભાડા નક્કી કરવામાં નવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.
આ પડકારને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં 10,000 કરોડ રૂપિયાનો ATF પ્રાઇસ સ્ટેબિલાઇઝેશન ફંડ સ્થાપિત કર્યો છે. આ યોજના હેઠળ સરકારી તેલ કંપનીઓને વ્યાજમુક્ત એડવાન્સ ફંડ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે જેથી તેઓ સ્થાનિક એરલાઇન્સને નિશ્ચિત અને સ્થિર દરે ઈંધણ પૂરું પાડી શકે. આ યોજના સાથે જોડાનારી એરલાઇન્સ આગામી ત્રણ વર્ષ સુધી નિર્ધારિત દરે ATF ખરીદી શકશે, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અચાનક ભાવવધારાનો સીધો આર્થિક ફટકો ટાળી શકાશે.
સરકારે ATF માટે FOB બેન્ચમાર્ક કિંમત 86.32 રૂપિયા પ્રતિ લિટર નક્કી કરી છે. એરપોર્ટ ચાર્જ, તેલ કંપનીઓનો માર્જિન અને વિવિધ કર ઉમેરીને દિલ્હીમાં વાસ્તવિક દર આશરે 115 રૂપિયા પ્રતિ લિટર થાય છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કિંમત આ સ્તરથી વધુ વધે તો સરકાર તેલ કંપનીઓને નુકસાનની ભરપાઈ કરશે. બીજી તરફ ભાવ ઘટે તો તે લાભ સરકારને પાછો મળશે. સરકારનું માનવું છે કે આ વ્યવસ્થા ઉડ્ડયન ક્ષેત્રને વધુ સ્થિરતા આપશે અને લાંબા ગાળે એરલાઇન્સને ખર્ચનું આયોજન કરવામાં મદદરૂપ બનશે.
જોકે સૌથી મોટો પ્રશ્ન સામાન્ય મુસાફરો માટે હવાઈ ટિકિટના ભાવને લઈને છે. એર ઈન્ડિયા, ઈન્ડિગો અને અકાસા જેવી એરલાઇન્સે આ યોજનાનું સ્વાગત કર્યું છે, પરંતુ ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ પગલાથી તાત્કાલિક ટિકિટ સસ્તી થવાની શક્યતા ઓછી છે. આ યોજના મુખ્યત્વે ભવિષ્યમાં થનારા અચાનક ભાવવધારાના જોખમને ઘટાડવા માટે બનાવવામાં આવી છે. એટલે કે હાલમાં જે મુસાફરો ઊંચા ભાડે ટિકિટ ખરીદી રહ્યા છે, તેમને તુરંત રાહત મળવાની શક્યતા નથી.
આ સમગ્ર યોજનાનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો એ છે કે તેમાં જોડાવું સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક છે. કોઈપણ એરલાઇન પોતાની વ્યૂહરચના અનુસાર તેમાં સામેલ થવાનો કે બહાર રહેવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. જો કોઈ મોટી એરલાઇન આ યોજનાથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરે તો તેને બજાર આધારિત ઊંચા દરે ઈંધણ ખરીદવું પડશે. બીજી તરફ જો ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ ઘટી જાય તો યોજનાથી બહાર રહેલી એરલાઇન્સને તેનો સીધો લાભ મળી શકે છે, જ્યારે યોજનામાં જોડાયેલી એરલાઇન્સ નિશ્ચિત દરથી બંધાયેલ રહેશે.
આ ઉપરાંત સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પર પહેલેથી જ પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એલપીજી સંબંધિત દબાણ છે. આવી સ્થિતિમાં 10,000 કરોડ રૂપિયાનું ફંડ કેટલા સમય સુધી અસરકારક રહેશે તે પણ મહત્વનો પ્રશ્ન છે. જો વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટ લાંબો સમય ચાલુ રહે અથવા પશ્ચિમ એશિયાની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બને તો આ ફંડ પૂરતું સાબિત થશે કે નહીં તે અંગે નિષ્ણાતોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે.
સરકારનું કહેવું છે કે આ યોજના દ્વારા દેશની એર કનેક્ટિવિટી જાળવી રાખવામાં મદદ મળશે અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર સાથે સીધા કે આડકતરી રીતે જોડાયેલા અંદાજે 77 લાખ લોકોના રોજગારને સુરક્ષા મળશે. જોકે યોજનાની વાસ્તવિક સફળતા ત્યારે જ નક્કી થશે જ્યારે મુખ્ય એરલાઇન્સ તેમાં જોડાવાનો નિર્ણય કરશે અને વૈશ્વિક બજારમાં ઊર્જાના ભાવની દિશા સ્પષ્ટ થશે. હાલમાં તો ATFના ભાવમાં થયેલો 10 ટકાનો વધારો એરલાઇન્સ અને મુસાફરો બંને માટે ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે.
