અંતિમ સંસ્કારમાં માટીનો ઘડો કેમ ફોડવામાં આવે છે? : જાણો આ રહસ્યમયી પરંપરા પાછળનું આધ્યાત્મિક કારણ

હિંદુ ધર્મમાં વર્ણવવામાં આવેલા સોળ સંસ્કારોમાં અંતિમ સંસ્કાર એટલે કે અંત્યેષ્ટિને સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ તે અંતિમ પડાવ છે જ્યાં આત્માનો સંસાર સાથેનો મોહ છૂટી જાય છે. દાહ સંસ્કાર સમયે અનેક પ્રકારની વિધિઓ કરવામાં આવે છે, જેમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનારી રસ્મ 'માટીનો ઘડો ફોડવાની' છે. જ્યારે મૃતદેહને મુખાગ્નિ આપવામાં આવે છે, ત્યારે એક વ્યક્તિ પાણીથી ભરેલો ઘડો લઈને ચિતાની પરદક્ષિણા કરે છે અને અંતે તેને પાછળની તરફ પછાડીને ફોડી નાખે છે. આ પરંપરા પાછળ છુપાયેલા ગૂઢ રહસ્યો અને માન્યતાઓ વિશે અહીં વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે.

શરીર અને માટીના ઘડાની સમાનતા

ગરુડ પુરાણ અને શાસ્ત્રોમાં માનવ શરીરની તુલના કાચા માટીના ઘડા સાથે કરવામાં આવી છે. 'ક્ષિતિ જલ પાવક ગગન સમીરા, પંચ રચિત અતિ અધમ શરીરા' - એટલે કે આપણું શરીર પંચતત્ત્વોનું બનેલું છે. જેવી રીતે માટીનો ઘડો કાચો હોય છે અને અંતે માટીમાં જ ભળી જાય છે, તેવી જ રીતે આ નશ્વર દેહ પણ એક દિવસ માટીમાં વિલીન થવાનો છે. ઘડો ફોડવાની પ્રક્રિયા એ પ્રતીક છે કે હવે આ માટીનું શરીર સમાપ્ત થઈ ચૂક્યું છે અને તેમાંથી આત્મા આઝાદ થઈ ગઈ છે.

મોહના ત્યાગનો સંકેત

એવું માનવામાં આવે છે કે મૃત્યુ પછી પણ આત્મા ઘણીવાર પોતાના પરિવાર અને શરીરના મોહમાં આસપાસ જ ભટકતી રહે છે. ઘડો ફોડવાની રસ્મ આત્માને એ સંકેત આપવા માટે કરવામાં આવે છે કે હવે તેનો આ ભૌતિક શરીર સાથેનો સંબંધ સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો છે. જેવી રીતે ફૂટેલા ઘડામાં પાણી ટકી શકતું નથી, તેવી જ રીતે હવે આ શરીરમાં આત્માનું કોઈ સ્થાન બચ્યું નથી. આ અવાજ અને વહેતું પાણી આત્માને પરલોક તરફ પ્રયાણ કરવાનો માર્ગ સૂચવે છે.

ઘડામાં ત્રણ છિદ્રનું રહસ્ય

ધાર્મિક પરંપરા મુજબ, જ્યારે ઘડો લઈને ચિતાની પરિક્રમા કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં કોઈ અણીદાર વસ્તુથી ત્રણ છિદ્ર કરવામાં આવે છે. આ ત્રણ છિદ્ર મનુષ્ય જીવનના ત્રણ ઋણ - દેવ ઋણ, ઋષિ ઋણ અને પિતૃ ઋણમાંથી મુક્તિના પ્રતીક માનવામાં આવે છે. ઘડો ફૂટવાની સાથે જ માનવામાં આવે છે કે વ્યક્તિ આ તમામ જવાબદારીઓ અને ઋણોમાંથી મુક્ત થઈને અનંતમાં વિલીન થઈ ગયો છે.

જીવિત લોકો માટે એક જીવનબોધ

આ વિધિ માત્ર મૃતક માટે જ નહીં, પરંતુ ત્યાં હાજર રહેલા તમામ લોકો માટે પણ એક મોટી શીખ છે. ઘડામાંથી વહેતું પાણી જીવનની ઝડપથી વીતી રહેલી ક્ષણોને દર્શાવે છે અને ઘડાનું ફૂટવું એ મૃત્યુની અટલતાનું પ્રતીક છે. આ રસ્મ સૌને યાદ અપાવે છે કે દુનિયામાં ગમે તેટલો મોહ માયા હોય, પરંતુ એક દિવસ દરેક વ્યક્તિએ આ રીતે જ માટીમાં મળી જવાનું છે.