ભગવાન રામે ગુજરાતના આ મંદિરમાં સ્વયં કર્યું હતું યજ્ઞ : ભૂકંપને પણ માત આપે એવું મંદિર ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં!

ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં પુષ્પાવતી નદીના કિનારે આવેલું મોઢેરા સૂર્ય મંદિર ભારતની ભવ્ય વિરાસતનું પ્રતીક છે. 11મી સદીમાં બંધાયેલું આ મંદિર તેની અદભૂત કોતરણી, વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ અને પૌરાણિક મહત્વને કારણે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. તે માત્ર એક ધાર્મિક સ્થળ નથી, પણ પ્રાચીન ભારતીય એન્જિનિયરિંગનો એક જીવંત પુરાવો છે.

1. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

આ મંદિરનું નિર્માણ 1026-27 માં સોલંકી વંશના પ્રતાપી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. સોલંકીઓ પોતાની જાતને 'સૂર્યવંશી' માનતા હતા, તેથી તેમણે તેમના આરાધ્ય દેવ સૂર્ય નારાયણ માટે આ ભવ્ય ભેટ તૈયાર કરી હતી. પુરાણોમાં આ વિસ્તાર 'ધર્મારણ્ય' તરીકે ઓળખાતો હતો, જ્યાં ભગવાન રામે રાવણના વધ પછી બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા યજ્ઞ કર્યો હોવાનું મનાય છે.

2. સ્થાપત્યના 3 મુખ્ય વિભાગો

મોઢેરા સૂર્ય મંદિરનું બાંધકામ મુખ્ય ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે:

• સૂર્યકુંડ: મંદિરની બરાબર સામે આવેલો આ વિશાળ લંબચોરસ જળાશય તેની ભૌમિતિક સીડીઓ માટે જાણીતો છે. અહીં નાના-મોટા 108 મંદિરો આવેલા છે, જે હિન્દુ ધર્મમાં પવિત્ર ગણાતી સંખ્યા છે.

• સભામંડપ: સૂર્યકુંડ અને મુખ્ય મંદિરની વચ્ચે આવેલો આ મંડપ ધાર્મિક સભાઓ અને નૃત્ય માટે વપરાતો હતો. તેમાં 52 કોતરણીવાળા સ્તંભો છે, જે વર્ષના 52 અઠવાડિયા દર્શાવે છે.

• ગર્ભગૃહ: આ મુખ્ય મંદિર છે જ્યાં સૂર્યદેવની મૂર્તિ બિરાજમાન હતી. તેનું નિર્માણ એવી રીતે કરાયું હતું કે સૂર્યનું પહેલું કિરણ સીધું મૂર્તિ પર પડે.

3. આશ્ચર્યજનક વિજ્ઞાન અને તથ્યો

• કર્કવૃત્ત : આ મંદિર બરાબર 23.5 અંશ ઉત્તર અક્ષાંશ એટલે કે કર્કવૃત્ત રેખા પર આવેલું છે.

• શૂન્ય પડછાયો: વર્ષના સૌથી લાંબા દિવસ દરમિયાન બપોરે અહીં સ્તંભોનો પડછાયો પડતો નથી.

• પ્રકાશનું જાદુ: વર્ષમાં 2 વાર સૂર્યનાં કિરણો મંદિરના પ્રવેશદ્વારથી ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચીને ભગવાનની મૂર્તિને પ્રકાશિત કરે છે.

• ઇન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ: આખા મંદિરના નિર્માણમાં ક્યાંય પણ સિમેન્ટ કે ચૂનાનો ઉપયોગ થયો નથી; પથ્થરોને એકબીજામાં ફિટ કરીને આખું માળખું ઉભું કરાયું છે, જે હજારો વર્ષો પછી પણ અડીખમ છે.

4. મુલાકાત લેવાની વિગતો

અમદાવાદથી આશરે 105 કિલોમીટર અને પાટણથી 30 કિલોમીટર દૂર આ સ્થળ આવેલું છે. દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં અહીં 'ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ' ઉજવાય છે. રાત્રિના સમયે થતો લાઈટ એન્ડ સાઉન્ડ શો પ્રવાસીઓ માટે ખાસ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.

ઐતિહાસિક આક્રમણોને કારણે મૂર્તિ ખંડિત હોવાથી હાલમાં અહીં પૂજા વિધિ કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ સ્થાપત્ય પ્રેમીઓ માટે આ એક સ્વર્ગ સમાન સ્થળ છે.