દરેક તારીખ પોતાના અંદર ઇતિહાસના અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગો સમેટી રાખે છે. 9 જૂન પણ એવી જ એક તારીખ છે, જે ભારતના આદિવાસી સ્વાભિમાનના પ્રતિક બિરસા મુંડાના શહીદ દિવસ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. આ જ દિવસે તાજમહેલના નિર્માણની પૂર્ણાહુતિ, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીનું વડાપ્રધાન પદે આગમન અને અનેક ઐતિહાસિક ઘટનાઓ બની હતી. ઉપરાંત આજે ઇન્ટરનેશનલ આર્કાઇવ્સ ડે પણ ઉજવવામાં આવે છે, જે દસ્તાવેજોના સંરક્ષણ અને ઇતિહાસના જતનનું મહત્વ સમજાવે છે.
9 જૂનનો દિવસ ભારત અને વિશ્વના ઇતિહાસમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ માટે યાદ કરવામાં આવે છે. આ દિવસ ખાસ કરીને આદિવાસી સમાજના મહાન લોકનાયક બિરસા મુંડાના શહીદ દિવસ તરીકે ઓળખાય છે. સાથે જ આજે ઇન્ટરનેશનલ આર્કાઇવ્સ ડેની ઉજવણી પણ કરવામાં આવે છે, જે દસ્તાવેજો, ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અને સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણ માટે સમર્પિત દિવસ માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસના પાનાંઓ પર નજર કરીએ તો 9 જૂનના દિવસે અનેક એવી ઘટનાઓ બની છે જેણે ભારત અને વિશ્વના રાજકીય, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોને પ્રભાવિત કર્યા છે.
ઇતિહાસ મુજબ 9 જૂન 1653ના રોજ વિશ્વપ્રસિદ્ધ તાજમહેલનું નિર્માણ પૂર્ણ થયું હતું. મુગલ બાદશાહ શાહજહાં દ્વારા પોતાની પત્ની મુમતાજ મહેલની યાદમાં બનાવવામાં આવેલ આ ભવ્ય સ્મારકના નિર્માણમાં અંદાજે 22 વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. આજે તાજમહેલ માત્ર ભારતની ઓળખ જ નહીં પરંતુ વિશ્વની સૌથી પ્રસિદ્ધ ઐતિહાસિક ઇમારતોમાંની એક તરીકે ગણાય છે.
વર્ષ 1753માં જાટ શાસક રાજા સૂરજમલે દિલ્હી પર ચઢાઈ કરીને ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું હતું. ત્યારબાદ 1884માં બોમ્બે, હાલના મુંબઈમાં, પ્રથમ વખત ઘોડા દ્વારા ખેંચાતી ટ્રામ સેવા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ ઘટના ભારતના શહેરી પરિવહનના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ મીલનો પથ્થર માનવામાં આવે છે.
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન સાથે જોડાયેલી એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના પણ 9 જૂનના દિવસે બની હતી. વર્ષ 1946માં ડૉ. રામ મનોહર લોહિયાએ ગોવામાં પોર્ટુગીઝ શાસન વિરુદ્ધ પ્રથમ સત્યાગ્રહ ચળવળ શરૂ કરી હતી. આ આંદોલને ગોવાની મુક્તિ માટે લોકોમાં નવી જાગૃતિ ફેલાવી હતી.
સ્વતંત્ર ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં પણ આ દિવસ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. વર્ષ 1964માં પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના નિધન બાદ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી ભારતના બીજા વડાપ્રધાન બન્યા હતા. તેમની સાદગી, પ્રામાણિકતા અને નેતૃત્વ ક્ષમતાએ તેમને દેશના સૌથી લોકપ્રિય વડાપ્રધાનોમાં સ્થાન અપાવ્યું.
આજનો દિવસ આદિવાસી ગૌરવના પ્રતિક બિરસા મુંડાની શહાદત માટે વિશેષ રીતે યાદ કરવામાં આવે છે. બિરસા મુંડાનો જન્મ 15 નવેમ્બર 1875ના રોજ હાલના ઝારખંડ રાજ્યના રાંચી વિસ્તારમાં થયો હતો. તેઓ મુંડા જનજાતિના હતા અને બ્રિટિશ શાસન તથા જમીનદારી પ્રથાના શોષણ સામે આદિવાસી સમાજને સંગઠિત કરવામાં તેમણે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. 19મી સદીના અંતિમ વર્ષોમાં તેમણે ‘ઉલગુલાન’ નામે જાણીતા આંદોલન દ્વારા આદિવાસી હકો માટે જંગ શરૂ કર્યો હતો.
બિરસા મુંડાએ બ્રિટિશ શાસન સામે સશસ્ત્ર વિરોધનું નેતૃત્વ કર્યું હતું અને આદિવાસી સમાજમાં આત્મસન્માન અને અધિકારો માટે જાગૃતિ ફેલાવી હતી. 24 ડિસેમ્બર 1899ના રોજ શરૂ થયેલા તેમના આંદોલને બ્રિટિશ પ્રશાસનને હચમચાવી દીધું હતું. અનેક સ્થળોએ પોલીસ મથકો પર હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા અને શાસન વિરુદ્ધ ખુલ્લો વિરોધ વ્યક્ત થયો હતો. જોકે બ્રિટિશ સેનાની સજ્જતા સામે આદિવાસી લડવૈયાઓ લાંબા સમય સુધી ટકી શક્યા નહોતા. અંતે બિરસા મુંડાની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને 9 જૂન 1900ના રોજ રાંચી જેલમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના મૃત્યુ અંગે વિવિધ મંતવ્યો છે, પરંતુ આદિવાસી સમાજ આજે પણ તેમને ‘બિરસા ભગવાન’ તરીકે પૂજે છે.
9 જૂનના દિવસે ઇન્ટરનેશનલ આર્કાઇવ્સ ડે પણ ઉજવવામાં આવે છે. વર્ષ 2007થી આ દિવસની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. આ દિવસનો હેતુ દસ્તાવેજો, ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અને સમાજના મહત્વપૂર્ણ પુરાવાઓના સંરક્ષણ અંગે જાગૃતિ લાવવાનો છે. આધુનિક યુગમાં દસ્તાવેજો માત્ર વ્યક્તિગત જીવન માટે જ નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રના ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
આ દિવસે અનેક જાણીતા વ્યક્તિત્વોના જન્મદિવસ પણ ઉજવવામાં આવે છે. ભારતની પ્રથમ મહિલા IPS અધિકારી કિરણ બેદીનો જન્મ 9 જૂન 1949ના રોજ થયો હતો. તેમણે પોલીસ સેવામાં મહિલાઓ માટે નવા માર્ગ ખોલ્યા હતા. બોલિવૂડ અભિનેત્રી અમિષા પટેલનો જન્મ 1975માં અને અભિનેત્રી સોનમ કપૂરનો જન્મ 1985માં આ જ દિવસે થયો હતો. પ્રખ્યાત સંગીતકાર અનુષ્કા શંકર, ઉદ્યોગપતિ એ.એમ. નાયક અને સામાજિક કાર્યકર ડૉ. કિરણ માર્ટિન જેવા અનેક જાણીતા નામો પણ 9 જૂન સાથે જોડાયેલા છે.
આ તારીખે કેટલીક મહાન હસ્તીઓની પુણ્યતિથિ પણ આવે છે. બિરસા મુંડા ઉપરાંત મકબૂલ ફિદા હુસૈન, રાજ ખોસલા, ધીરેન્દ્ર બ્રહ્મચારી અને અબ્બાસ તૈયબજી જેવા અનેક પ્રખ્યાત વ્યક્તિત્વોને પણ આજે શ્રદ્ધાંજલિ આપવામાં આવે છે.
આ રીતે 9 જૂન માત્ર કેલેન્ડરની એક તારીખ નથી, પરંતુ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષ, આદિવાસી ગૌરવ, ઐતિહાસિક વારસા અને અનેક મહાન વ્યક્તિત્વોની યાદોને જીવંત રાખતો એક મહત્વપૂર્ણ દિવસ છે.
